مقاله ها
نویسنده : خسرو نورمحمدی
بازدید : 96

مقدمه
این مطلب که برگرفته از اسناد برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور می‌باشد نشان دهندة نگرش این برنامه به وضعیت علم و فناوری کشور، مشکلات آن و راه‌حل‌هایی است که طی برنامه می‌بایست به آن پرداخته شود. ارائه این مطلب با هدف آشنایی بیشتر خوانندگان گرامی با نگرش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با مسائل بخش علم و فناوری است. اینک که در سال پایانی برنامه سوم هستیم فرصت مناسبی است تا به نقد این روش برنامه‌ریزی و موفقیت‌ها و شکستهای آن پراخته شود. 

الف ـ بررسی روند، گرایشها، شناخت و تبیین وضع موجود
علم نشان‌دهنده توسعه فكر بشر و تاریخ بشریت است. علم زوال‌ناپذیر است و همواره  رو به فزونی می‌رود. به منظور شناخت علم در كشور لازم است ظرفیت علمی مورد شناسایی و سنجش قرار گیرند و سیاستهای علمی بررسی شود. 
از مهمترین عوامل تشكیل دهندة ظرفیت علمی، تعداد دانشمندان و پژوهشگران كشور است. چه، علم اساساً نتیجه پژوهش است و پژوهشگر عامل اصلی تعیین كننده سطح علم. تعداد دانشمندان و پژوهشگران در سالهای 1372 و 1377 به ترتیب حدود 18800 نفر و 20400 نفر و شاخص تعداد محقق در یك میلیون نفر در سالهای مذكور به ترتیب 327 نفر و 338 نفر بوده است. بررسی عوامل دیگر شكل دهنده ظرفیت علمی نشان می‌دهد كه حداكثر نسبت اعتبارات پژوهشی بهgdp در سالهای اخیر 31/0 درصد و تعداد دانشجو در یكصد هزار نفر 2085 نفر بوده است. مقایسه شاخصهای مذكور با شاخصهای مشابه در كشورهای توسعه یافته (حدود 3700 نفر دانشمند و محقق در میلیون نفر و 3 درصد gdp اعتبار) شكاف علمی موجود بین كشور ایران و صاحبان اصلی علم در جهان را نشان می‌دهد و بیان كننده عدم توجه كافی به توسعه علم در كشور است. 
بررسی كلی از وضعیت علم در كشور نشان می‌دهد كه: 
- جایگاه علمی كشور در صحنه بین‌المللی مشخص نیست و هیچگونه كوشش در این جهت صورت نگرفته است. 
- مزیت‌های علمی كشور و زمینه‌های اصلی فعالیتهای علمی روشن نیست. 
- سیاست علمی مشخصی در كشور وجود ندارد و ایجاد رشته‌های جدید علمی در دانشگاههای كشور وابسته به حضور یك یا چند متخصص علاقه‌مند و پی‌گیر است. 
- نقش نهادهایی همچون فرهنگستانها در توسعه علوم و طراحی سیاستهای علمی ناروشن است. 
- ظرفیتهای علمی كشور توسعه نیافته و امكانات بسیار محدودی به آن اختصاص یافته است. 

ب ـ‌ تحلیل مشكلات و نارساییها 
- عدم انسجام نظام علمی كشور در راستای تنظیم سیاست‌های توسعه علم و پژوهش. 
- عدم استقلال دانشگاهها و غیرمؤثر بودن آنها در سیاستگذاریهای كلان علمی. 
- ضعف فعالیتهای علمی در كشور به دلیل مشكلات مربوط به بخش پژوهش. 
- محدودیت شدید تولیدات علمی كشور به تبع از جهت‌گیری كلی دانشگاههای طراز اول كشور به سوی آموزش و انتقال یافته‌های علمی، و نه پژوهش و تولید یافته‌های علمی جدید. 
- كندی سرعت تحولات علمی دانشگاهها در مقایسه با روند شتابان دنیای علم و فناوری. 
- نبود رویكرد از بالا به پایین و تقاضاگرا در علم و پژوهش. 
- ناكارایی نظام تحقیقاتی موجود برای ساماندهی فعالیتهای پژوهشی و نیز عدم انعكاس آثار مثبت محصولات علم و فناوری بر تحكیم و تقویت بنیانهای اقتصای ـ اجتماعی فرهنگی توسعه كشور. 
- نارساییهای متعدد در نظام اطلاع‌رسانی از حیث تولید و مستند سازی اطلاعات. 

ج ـ بررسی تبعات و آثار ناشی از تداوم روندها و ضرورت تغییرات 
ادامه وضعیت موجود علم و پژوهش دارای پیامدهای زیر است:‌
- افزایش فاصله علمی كشور با سطح جهانی و حاشیه‌نشین شدن كشور در این زمینه. 
- افزایش شكاف اقتصادی موجود با كشورهای توسعه یافته و حتی در حال توسعه با توجه به اینكه در جهان كنونی علم منشاء ثروت و قدرت است. 
- خروج نخبگان و استعدادهای علمی و جذب آنها به مراكز علمی معتبر و فعال جهانی و رشد كشور به لحاظ علمی. 















چالشها
- تعیین موقعیت علمی كشور در صحنة بین‌المللی و شناخت مزیت‌های علمی كشور 
- نقش آفرینی فعالانه در زمینه‌های علمی به ویژه رشته‌های جدید علمی در سطح جهانی. 
- ایجاد تحول در رشته‌های علمی دانشگاههای كشور به طوری كه با تحولات علمی جدید همگام گردد. 
- افزایش اثربخشی منابع علمی و پژوهشی و افزایش بهره‌وری بخش. 
- جایگزین نمودن مزیتهای اقتصادی ناپایدار متكی بر نفت با مزیتهای جدید. 
- كاهش شكاف فزاینده علمی و فناوری بین ایران و دیگر كشورهای توسعه یافته جهان. 

د ـ خطوط اصلی ساختاری، نهادی و سیاستی 
1- اصلاح نظام علم، تحقیقات و فناوری از طریق: 
- تجدیدنظر در وظایف فرهنگستان‌ها و تقویت آنها به عنوان مرجعی علمی برای تعیین راهبردهای اصلی توسعه علوم. 
- تجدیدنظر در وظایف شورای پژوهش‌های علمی كشور و تقویت آن به عنوان تعیین كننده اولویت‌های پژوهشی و سیاستگذاری برای انتقال فناوری. 
- ایجاد یك شبكه اطلاع‌رسانی متمركز و جامع جهت تأمین نیازهای علمی، پژوهشی و فناوری از یكسو و ایجاد هماهنگی بین مراكز تحقیقاتی، دانشگاههای اجرایی. 

2- اصلاح سیاست عمومی كردن علم، تحقیقات و فناوری از طریق:‌
- حمایت‌های مالیاتی و مدیریتی از تحقیقات آزاد و تقویت مراكز تحقیقاتی غیردولتی و آزمایشگاههای تحقیقاتی. 
- تغییر نگرش و جهت‌گیری نظام آموزشی به سوی پژوهش و تغییر نقش آن از انتقال دانش به ایجاد زمینه‌های ابداع و نوآوری. 
- ایجاد باور فرهنگی به علم به عنوان راهكار حل مشكلات جامعه در نظام آموزشی كشور. 
- ارتقای سطح آگاهی‌های عمومی، از جمله آگاهی تصمیم‌گیران سطوح میانی از نتایج تحقیقات و عملكردهای مثبت اقتصادی ـ اجتماعی آن توسط رسانه‌های عمومی. 
- متشكل نمودن امكانات و منابع بخش غیردولتی و هدایت آن در جهت انجام تحقیقات كاربردی و توسعه‌ای. 

3- اصلاح سیاست توسعه علم، تحقیقات و فناوری از طریق: 
- تعمیق علمی واحدهای پژوهشی و پرهیز از اجرای پژوهش‌های سطحی از طریق تقویت روحیه همكاری بین مراكز و گروههای علمی. 
- گسترش تحقیقات در دانشگاهها و مراكز آموزش عالی. 
- هدایت پایان‌نامه‌های مقاطع كارشناسی ارشد، دكترا و دكترای تخصصی به تحقیق در چارچوب اولویت‌های تحقیقاتی 
- توجه به آموزش گروههای تحقیقاتی از طریق توسعه همكاری‌های علمی با سایر گروهها و نظایر آن. 
- ایجاد شركتهای مشترك تحقیقاتی بین دانشگاهها و دستگاههای اجرایی. 
- توسعه و تجهیز پایگاههای r&d و آزمایشگاههای تحقیقات بزرگ. 

4- اصلاح سیاست به كارگیری نتایج از طریق: 
- تعیین اولویت‌های فناوری (خرید یا ساخت)‌ بر اساس ارزیابی وضعیت فناوری سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، و انسان افزاری. 
- به كارگیری دانشگاهها و مراكز تحقیقاتی در امر انتقال فناوری. 
- بازنگری قوانین و مقررات مربوط به حفظ حقوق پژوهشگران در زمینة آثار پژوهشی علمی ـ فنی. 
- فراهم نمودن تسهیلات لازم به منظور ارایه نتایج تحقیقات از طریق شبكه‌های اطلاعات 
- ایجاد و تقویت زیر ساخت جامع علم و فناوری مشتمل بر آزمایشگاههای بزرگ 
- حمایت از مهندسینی كه در زمینه تحقیق و توسعه فعالیت دارند. 
- تسهیل همكاری‌های ثمربخش تحقیقات دفاعی و تجاری. 

5- اصلاح سیاست‌های خاص منطقه‌ای از طریق: 
- اتخاذ استراتژی ”تمركز غیرمتمركز“ در زمینه توسعه منطقه‌ای. 
- تطبیق و بهینه‌سازی توزیع جغرافیایی فعالیتهای علمی ـ پژوهشی متناسب با منابع طبیعی و انسانی و امكانات مناطق 
- گسترش شهرك‌های علمی ـ تحقیقاتی منطقه‌ای جهت تمركز منابع و امكانات منطقه‌ای تحقیقات در كشور. 

اصلاح چارچوبهای نهادی بخش 
نهادهای مؤثر بر بخش پژوهش علم و فن‌آوری شامل نهادهای سیاستگذاری و برنامه‌ریزی، نهادهای حقوقی و قانونگذار، نهادهای آموزشی، نهادهای اطلاع‌رسانی، نهادهای اجرایی،‌ نهادهای فرهنگی ـ ارتباطی و نهادهای تحقیقاتی می‌باشند. بررسی نهادها و چهارچوب‌های نهادی حاكی از خلاءهایی است كه مشكلات متعددی را باعث گردیده است. اصلاحات پیشنهادی در زمینه چارچوب‌های نهادی به شرح زیر است:‌
- انتخاب و تقویت یك نهاد كارآمد به عنوان متولی امر علم، تحقیقات و فناوری. 
- اصلاح نهادهای سیاستگذار و برنامه‌ریز از طریق بازنگری ارتباط این نهادها با نهاد تحقیقات و همسویی بیشتر با آن در جهت اعتلای جایگاه علم، تحقیقات و فناوری. 
- اصلاح نهادهای حقوقی و قانونگذار در جهت پشتیبانی قانونی و تسهیل در امر تحقیق در كشور. 
- اصلاح نهادهای آموزشی به منظور ایجاد بسترهای لازم برای پشتیبانی فكری و ابزاری تحقیقات از یك طرف و ایجاد نگرش تحقیقات در سطوح مختلف آموزشی از طرف دیگر. 
- اصلاح نهادهای اطلاع‌رسانی در جهت كارایی هرچه بیشتر نظام اطلاع‌رسانی. 
- اصلاح نهادهای اجرایی در جهت تقویت معاونت‌های پژوهشی، واحدهای تحقیق و توسعه. 
- اصلاح نگرش مدیران نسبت به طراحی، نظارت و اجرای پروژه‌های تحقیقاتی، و توسعه ارتباط دستگاههای اجرایی با مراكز تحقیقاتی. 
- اصلاح نهادهای فرهنگی ـ ارتباطی در جهت ارتقای آگاهی‌های عمومی از نتایج مثبت پژوهش، تقویت توجه به علم، پژوهش و فناوری؛ اشاعه فرهنگ كار گروهی به ویژه در زمینه پژوهش و اشاعه فرهنگ و روح تحقیق در باور كلیه افراد جامعه. 
- اصلاح نهادهای پژوهشی (علم و فناوری) در جهت انجام امور در راستای سیاست‌های كلان مشاركت و همكاریهای پژوهشی در زمینه‌های مشترك؛ جذب، حفظ و بهسازی نیروهای محقق، حركت به سوی استقلال مالی و اجرای پروژه‌های پژوهشی مبتنی بر تقاضا. 
- اصلاح ارتباط نهادهای داخلی بخش نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی از طریق توسعه و تقویت ارتباط شبكه‌های داخلی با شبكه‌های بین‌المللی، توسعه و تقویت‌ ساز و كارهای ارتباطی برای مشاركت با نهادهای علمی و فناوری در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی. 

نتیجه‌گیری 
در برنامه سوم توسعه به بسیاری از مشكلات نظام علمی و فناوری توجه شده است. 
ولی بدون توجه كافی به شناخت عوامل و قانونمندیهای به وجود آورنده این مشكلات، راه‌حلهایی ارائه شده است. 


طراحی وب سایتفروشگاه اینترنتیطراحی فروشگاه اینترنتیسیستم مدیریت تعمیر و نگهداریسامانه تعمیر و نگهداری PM سامانه جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم مدیریت کلان IT طراحی وب سایت آزانس املاک وب سایت مشاورین املاک طراحی پورتال سازمانی سامانه تجمیع پاساژ آنلاین پاساژ مجازی

نام : *

پیغام : *