مقاله ها
نویسنده : علی نصیری اقدم
بازدید : 953

فصلنامه علمی تخصصی تکاپو / شماره 15 و 16 / پاییز و زمستان 1385 / ص 6-1

 

 

 

 

سخن آغازین

 

به لطف حضرت حق، پس از حدود یک سال و نیم تلاش و برنامه‌ریزی، ویژه‌نامه "اقتصاد تطوری و تغییرات نهادی" آماده عرضه شد. دغدغه‌ای که زمینه طراحی و تدوین این مجموعه مقالات شد، مربوط به سؤالی است که سالها ذهن مرا به خود مشغول کرده است و البته پیش از من دغدغه افراد بسیاری بوده است. در واقع این سؤال، سؤالی است که ما همواره در زندگی روزمره با آن مواجه می‌شویم و معمولاً پاسخی برای آن نمی‌یابیم و در بسیاری از موارد موجب آزردگی خاطر ما و اطرافیانمان می‌شود.

این مسأله مسأله تغییر است: تغییر چگونه رخ می‌دهد؟ چرا نوع و جهت تغییرها متفاوت است؟ آیا تغییرها به صورت آگاهانه و عامدانه رخ می‌دهد و یا اساساً آیا امکان مدیریت آنها وجود دارد؟ چه علت یا عواملی باعث شده است دو ملت که مثلاً از یک نژاد هستند دو تجربه تاریخی متفاوت داشته باشند؟ چرا کشورهایی که زمانی در اوج قدرت سیاسی و رونق اقتصادی بودند امروزه جایشان را به کشورهایی واگذار کرده‌اند که در آن زمانها مطرح نبودند و یا اصلاً وجود نداشتند؟ آیا امکان تغییر مسیر وجود دارد؟ چگونه؟ آیا می‌توان از تجارب کشورهای موفق برای بهبود اوضاع سایر کشورها نسخه برداری کرد؟ آیا کشورها می‌توانند مستقل از مسیر تاریخی که طی کرده‌اند سیاستهای موفق سایر کشورها را تقلید کنند؟ اگر پاسخ این سؤال منفی باشد، آنگاه چیستی این اثر تاریخی و چگونگی اثر گذاری آن مسأله می‌شود و اگر پاسخ مثبت باشد، آنگاه سؤال از شرایط تقلید موفق از یک طرف و سؤال از عدم همگرایی تاریخی ملل مختلف از طرف دیگر مسأله می‌شود.

هر چند این سؤالها کلی و کلان است ولی ما نمونه‌های آن را به وضوح در سطح خرد لمس می‌کنیم. یکی از دوستان که چند صباحی در انگلستان زندگی کرده است می‌گفت «من وقتی این کهنسالان انگلیسی را می‌بینم ناراحت می‌شوم و از خودم می‌پرسم چرا پدر و مادر من باید در میانسالی از دنیا بروند و این مردم این قدر زندگی کنند؟» این پرسش در واقع سؤال از علل تفاوتِ امید به زندگی در دو کشور است. همین سؤال را می‌توان در مورد تفاوتهای آموزشی در مدارس، تفاوتهای درآمدی، اختلافات فرهنگی و مانند آن پرسید و گفت که چرا کشور یا منطقه ضعیفتر نمی‌تواند خود را به دیگران برساند و چرا دیگران که از سایر ابعاد ضعیفترند نمی‌توانند خود را به این کشور برسانند؟

همان طور که مشخص است این سؤال بسیار وسیع است و بالطبع پاسخهای نصفه - نیمه متعددی هم به آن داده شده است. همچنین طبیعت این سؤال به نحوی است که به ساحتهای مختلف زندگی انسان مربوط می‌شود و بالمآل پاسخهای آن را باید از تعامل علوم مختلف یافت و در این معنا سؤالی بین رشته‌ای است.

از آنجا که این سؤال برای متفکرانی مطرح شده است که در گرایشهای مختلف علوم اشتغال داشته‌اند، در بسیاری از گرایشهای علمی، شاخه‌ای از مباحث هم به بحث تغییر اختصاص یافته است. متفکران علوم زیستی قرنهای متمادی به این موضوع فکر کرده‌اند که آیا موجودات از ابتدا به شکل کنونی خلق شده‌اند و یا در طول دوره‌های زمانی طولانی از گونه‌ای به گونه دیگر و از طوری به طور دیگر تبدیل شده‌اند؟ متخصصان زبان و فلسفه زبانی به رابطه متقابل تفکر و زبان پرداخته‌اند و به این سؤال اندیشیده‌اند که آیا زبان به طور ساده بازنمایی آن چیزهایی است که به فکر انسان خطور می‌کند و یا اینکه تفکر انسان خود تحت تأثیر زبان شکل می‌گیرد و تغییر می‌کند و بالاخره اینکه تفکر و زبان در تعامل با یکدیگر چگونه در طول زمان تغییر کرده‌اند و به شکل امروزی درآمده‌اند؟ در همین راستا، تاریخ شناسان تلاش کرده‌اند برای تبیین تحولات تاریخی، طی قرون و اعصار متمادی، نظریه‌هایی را مطرح کنند و آن را نقد و بررسی کنند. در همین رابطه کسانی که متأثر از جامعه‌شناسان بودند بر نقش عوامل اجتماعیِ تغییر تأکید کرده‌اند و کسانی که متأثر از جغرافیدانان بوده‌اند و یا خود زندگی در مناطق مختلف آب و هوایی را تجربه کرده‌اند بر نقش عوامل محیطی و جغرافیایی تأکید کرده‌اند و آنهایی که تحت تأثیر روش عمومی اقتصاددانان بوده‌اند سعی کرده‌اند پایگاه تغییر را در روش و منش فردی و تعاملات افراد دنبال نمایند.

همان طور که مشهود است تغییر در سطوح مختلف رخ می‌دهد؛ از تغییرات ژنتیکی تا تغییرات تاریخی. و بالمآل تحلیل آن نیز مستلزم یک تحلیل چند لایه است که معمولاً هر لایه آن با یکی از رشته‌های علمی قرابت بیشتری دارد. و البته نکته‌ای که بر پیچیدگی تحلیل می‌افزاید تعامل لایه‌های مختلف تغییر و در نتیجه تعامل لایه‌های مختلف تحلیل است. این تعامل و روابط متقابل است که ارائه تحلیلهای متلائم و سازگار را دشوار می‌کند و ایجاب می‌کند که با طرح مسائل هستی‌شناختی، معرفت شناختی، روش‌شناختی و حتی استعاره‌ها و تشبیه‌ها گامی به سوی روش مناسب برای تحلیل تغییرات برداشته شود.

برای مثال آیا می‌توان از تشبیه‌های زیست شناختی برای تحلیل تغییرات استفاده کرد یا نه؟ پاسخ بسیاری از اقتصاددانان به این پرسش مثبت است و در عین حال اقتصاددانان برجسته‌ای مثل شومپیتر برآنند که بهترین استفاده ما از زیست شناسی آن است که کاری با آن نداشته باشیم (نقل به مضمون). در سطح هستی شناختی این سؤال مطرح است که آیا امکان وقوع پدیده‌های تازه وجود دارد؟ مثلاً آیا امکان دارد چیزی در نوزادان مشاهده شود که آن چیز با مطالعه ژنها و ترکیبات آنها قابل پیش‌بینی نباشد؟ یا به طور مشابه، آیا امکان دارد که در سطح اجتماعی ویژگیهای نوظهوری رخ نماید که از مطالعه افراد تشکیل دهنده آن جامعه قابل پیش‌بینی نباشد؟ به تبع اینکه ما قائل به این ویژگی هستی شناختی (تازگی) باشیم یا نباشیم آنگاه این سؤال روش شناختی پیش می‌آید که آیا تغییری که در جامعه رخ می‌دهد صرفاً محصول تعامل عواملی است که در یک لایه پایین‌تر قرار دارند یا می‌تواند ماحصل عواملی در همین لایه هم باشد؟ سؤال دیگر این است که آیا تغییرات تدریجی است یا ناگهانی و انقلابی؟ برای مثال یکی از تفاوتهای اساسی داروین و مارکس، در پاسخ به همین سؤال نمود می‌یابد: اولی سخن از تغییرات تدریجی به میان می‌آورد و دومی سخن از مراحل مختلف کمون اولیه، سرمایه‌داری و غیره می‌راند.

در نتیجة پاسخهای مختلفی که به این سؤالها داده شده، نحله‌های فکری مختلفی در اقتصاد و علوم اجتماعی شکل گرفته و طیفهای متفاوتی به وجود آمده است که اتفاقاً از نظر دلالتهای سیاستی بسیار متباینند: از هایک و اتریشی‌ها گرفته تا مارکس و مارکسی‌ها و از وبلن و نهادگرایان قدیم گرفته تا داگلاس نورث و نهادگرایان جدید، هر یک در جایی از این طیف قرار گرفته‌اند و همگی تلاش دارند پویایی‌های مشاهده شده افراد و جوامع را تبیین کنند.

 

از همین تصویر مختصر روشن است که این مجموعه، قطره‌ای در مقابل دریا است. با وجود این امید می‌رود همین مجموعه کوچک فتح باب خوبی باشد و زمینه مطالعات بیشتر را، البته در کنار کارهای دیگران، فراهم کند.

این مجموعه چند ویژگی دارد که درخور توجه است:

1.   اولین گام مهمی که در این ویژه‌نامه برداشته شده کنار گذاشتن واژه کاملاً غلط تکامل به عنوان معادل Evolution و به جای آن استفاده از واژه‌هایی چون تطور و تحول است. بسیاری از کسانی که پیشتر در این وادی قلم زده‌اند به غلط بودن تکامل به عنوان معادل Evolution اذعان داشتند ولی به دلیل سنت پیشین در به کارگیری از این معادل به استفاده از آن ادامه داده‌اند. بعضی هم آن را کنار گذاشته‌اند (مثل دکتر سعید زیبا کلام در کتاب معرفت شناسی اجتماعی) ولی این کار فراگیر نشده است. در این نشریه استدلالهای مختلفی مبنی بر غلط بودن این معادل مطرح شده و به جای آن از واژه تطور استفاده شده است. البته لااقل دو واکنش به این تغییر معادل نشان داده شده است. واکنش اول این است که تکامل معادل درستی نیست، ولی تطور هم معنای مورد نظر را در ذهن متبادر نمی‌کند. شاید در ابتدا این طور باشد، همان طور که تکامل و صدها واژه دیگر چنین بوده است ولی به تدریج معنای آن روشن خواهد شد و در اذهان جا باز خواهد کرد. اما موضع دوم این است که Evolution اساساً ناظر بر تکامل است. که این موضع کاملاً اشتباه است و ان شاء ا... به تدریج برای دوستان روشن خواهد شد.

2.   دستاورد دوم این است که این مجموعه اولاً نسبت به کل ادبیاتی که پیش از این در این ارتباط عرضه شده سهم قابل توجهی دارد و ثانیاً حاوی مقالات و مطالبی است که طیف وسیعی از رویکردها را شامل می‌شود. مثلاً مقاله آرمن آلچیان یک مقاله کلاسیک است، مقاله نلسن و وینتر جمع‌بندی تحول بیست ساله نظریه‌ای است که با هم در سال 1982 مطرح کردند، مقالات هاجسن روشنگر جمع‌بندی رویکرد تطوری وبلن و اقتصاد نهادگرای قدیم است و مانند آن.

3.   این مجموعه عمدتاً نتیجه تلاشهای دانشجویان علاقه‌مندی است که بدون چشم داشت با نشریه همکاری کرده‌اند و این به نوبه خود دستاورد بزرگی تلقی می‌شود.

لازم است در اینجا چند نکته دیگر هم طرح شود:

1.   با توجه به موضوعی بودن این نشریه و تخصصی شدن کارها، از این شماره استفاده از سردبیر موضوعی به طور جدی‌تری دنبال شد. به این ترتیب، آقای ابوالفضل پاسبانی عهده‌دار ویژه‌نامه «دغدغه‌های» تمدن شدند. این مجموعه قرار است به مناسبت پاسداشت زحمات استاد ارجمند جناب آقای دکتر محمد حسین تمدن جهرمی تدوین شود. شماره بعدی به بحث «اقتصاد کلان سیاسی جدید» اختصاص یافته و جناب آقای دکتر تیمور رحمانی زحمت هدایت آن را بر عهده گرفته‌اند. شماره دیگر نشریه به موضوع بسیار مهم «ریاضیات و اقتصاد» اختصاص یافته و جناب آقای دکتر محمد حسین پور کاظمی برای هدایت مجموعه تقبل زحمت کرده‌اند. دو شماره بعد از آن هم به ترتیب به موضوعات «روش‌شناسی علم اقتصاد» و «انتخاب عمومی» اختصاص یافته و به ترتیب آقایان دکتر بایزید مردوخی و دکتر محمد قاسمی عهده‌دار زحمت هدایت آن شده‌اند. برای آشنا شدن علاقه‌مندان با محورهای اصلی بحث، به همت سردبیران ویژه‌نامه‌ها، سه شماره آتی هم معرفی موضوع شده است.

2.   گام دومی که برای هدایت علمی نشریه برداشته شده، تشکیل هیئت تحریریه است. در دعوت از اعضای محترم چند نکته مطمح نظر بوده است. اولین نکته استفاده ترکیبی از تجربه استادان و شور هدفمند جوانان این رشته است. لذا هم از استادان با تجربه دعوت به همکاری شد و هم از دانش پژوهان جوان. نکته دوم این بود که تجربه نشان داده است که مطالعه عمیق هر موضوع نهایتاً سر از رشته‌های مجاور علوم اجتماعی در می‌آورد و بدون اطلاع از این رشته‌ها اولاً هدایت و ارزیابی صحیح مطالعات میسر نمی‌شود و ثانیاً احتمال انجام دادن کارهای موازی و تکراری افزایش می‌یابد. لذا بنا بر آن شد که ترکیبی از اقتصاددانان و متخصصان سایر علوم اجتماعی دعوت به همکاری شود. از این رو، از آقای دکتر سعید زیبا کلام از رشته فلسفه، آقای دکتر عباس منوچهری از رشته علوم سیاسی، و آقای دکتر حسین کچویان از رشته علوم اجتماعی نیز دعوت به همکاری شد.

3.     به دلیل حجیم شدن نشریه تصمیم گرفته شد ویژه نامة «اقتصاد تطوری و تغییرات نهادی» در دو قسمت منتشر شود.

4.   بی تردید این مجموعه کوچک به این مرحله از رشد خود نمی‌رسید اگر زحمات دوستان سابق و لاحق نبود. این نشریه به همت مسئول سابق جهاد، جناب آقای عباس جوهری، پایه‌گذاری شد و چهار شماره اولیه در دوره ایشان منتشر شد که البته در این دوره نیز دوستان زیادی در این کار مشارکت کردند. پس از ایشان جناب آقای ابوالفضل پاسبانی عهده‌دار مسئولیت جهاد دانشگاهی در دانشکده اقتصاد شدند و به عنوان مدیر مسئول در رشد و نمو نشریه نقش جدی ایفا نمودند. هم‌اکنون ایشان در مقطع دکترای دانشگاه مفید مشغول ادامه تحصیل شده‌اند و به همین دلیل دیگر مسئولیت جهاد دانشگاهی را بر عهده ندارند. لذا لازم است ضمن عرض تبریک، به دلیل ورود به این مقطع و آرزوی موفقیت برای ایشان، از زحمات چند ساله ایشان جهت پیشبرد این نشریه نیز تقدیر و تشکر شود.

5.   در این شماره نیز دوستانی عهده‌دار زحمت بوده‌اند که لازم است مراتب قدردانی و سپاس خود را نسبت به ایشان اعلام نمایم. جناب آقای اصلان قودجانی تقریباً تمام ترجمه‌ها را بازخوانی کردند و بعضی از آنها را با متن اصلی تطبیق دادند که واقعاً باید اذعان کرد این کار بسیار سخت و طاقت فرسا است. جناب آقای محمود مشهدی احمد نیز در اصلاح ترجمه یکی از مقالات مهم (نلسن و وینتر، 1982) به ما یاری رساندند. خانم سحابه جلیلی در هماهنگی امور داخلی نشریه و خانم زهرا میرزایی در حروفچینی مطالب نقش مؤثری ایفا کردند. آقایان مهدی قاسمی و سید سعید موسوی نیز در بازخوانی نهایی متن ما را یاری کردند. به راستی از همة این عزیزان متشکرم.

 

و منه التوفیق

علی نصیری اقدم


طراحی وب سایتفروشگاه اینترنتیطراحی فروشگاه اینترنتیسیستم مدیریت تعمیر و نگهداریسامانه تعمیر و نگهداری PM سامانه جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم مدیریت کلان IT طراحی وب سایت آزانس املاک وب سایت مشاورین املاک طراحی پورتال سازمانی سامانه تجمیع پاساژ آنلاین پاساژ مجازی

نام : *

پیغام : *