صفحه اصلی

آرشیو مقاله ها

آرشیو اخبار

همکاری با ما

تماس با ما
 
عنوان خبر
 
  
 
سامانه جمع آوری خودکار تجهیزات IT
افرنگ نیوز مجله زندگی
ماشین ایرانی
elham_fitnees_cool
فروشگاه رایکا
فروشگاه رایکا
هر روز صبح جدیدترین اخبار در افرنگ نیوز کلیک کنید ...
A.A.B/ تلاشي نو در تدوين مباني، قواعد، منابع و روشهاي تفسير قرآن
تعداد بازدید : 569
 
 

سخن در مباني تفسير قرآن بود و همانگونه که قبلا اشاره شد، در مباني تفسير، از اصول بنياديني سخن گفته مي‏شود که هر نوع موضع‏گيري در خصوص آنها موجوديت تفسير و يا قواعد روش تفسير را تحت تاثير قرار مي‏دهد; مباحثي از قبيل اعجاز قرآن و ابعاد آن، مصونيت قرآن، امکان دست‏يابي به مراد خداوند و زبان قرآن . اينک به آخرين قسمت از مبحث مباني تفسير قرآن يعني زبان قرآن مي‏پردازيم .

زبان قرآن
بدون ترديد راه دستيابي به مقاصد هر گوينده‏اي زبان مفاهمه اوست . مقصود از زبان در اين مقوله لغت و لهجه تکلم و خط و نگارش نيست که ميان اقوام گوناگون متفاوت است; زيرا زبان قرآن عربي است و متمايز از صدها نوع زبان ديگر است .

بلکه در قلمرو دروني هر يک از زبانهاي موجود، نوعي تمايز در گفتمان و نوشتار به تناسب گرايشهاي مختلف علمي نيز وجود دارد; مانند زبان حکيمان، عارفان، پزشکان و ... و هر يک اصطلاح مخصوص حوزه علمي و طريقه محاوره ويژه خويش را دارند که غالبا واژه گان در معناي لغوي آغازين خود به کار نمي‏رود، هر چند بي تناسب با آن نيست .

بنابراين در همه فرهنگها يک نوع زبان عمومي و نيز يک نوع زبان ادبي در قالب نثر و نظم هيجان‏انگيز وجود دارد که از نيروي تخيل صاحبان آن فرهنگ نشات گرفته است و در اين رابطه دو پرسش اساسي مطرح است:

1 . آيا در همه فرهنگها در عرف انساني يک زبان مشترک تفهيم و تفاهم محتوي و يک سلسله قوانين مقبول و متعارف وجود دارد که تمام اقوام و ملل با هر زبان و هر نوع دانش و عالم و عامي خود را پايبند و ملزم به رعايت آن بدانند؟

2 . يا در هر رشته‏اي از معارف انساني يک نوع زبان ويژه و به خصوص وجود دارد و زنجيره مرتبط در اين عرصه‏هاي گوناگون فکري موجود نيست؟

آنچه مسلم است عقلا در ارائه مقاصد خود به همديگر، به يک سري معيارهايي پايبندند . از جمله آن معيارها آن است که کاربرد الفاظ را تابع همان معاني وضع شده براي آنها مي‏دانند، نه اراده گوينده; همان طور که قصد اوليه در استعمال هر واژه‏اي، اراده معناي حقيقي آن کلمه است، ليکن معيار ديگري که در محاوره عرف وجود دارد آنست که گوينده مي‏تواند به هنگام نياز با استفاده از قرائن و شواهد به انواع گوناگون مجاز، تمثيل، تشبيه، کنايه، استعاره، اشاره و ... متوسل شود . بنابراين انواع کاربردهاي زبان - که انسانها براي رفع نياز خويش در زندگي روزمره و بيان مقاصد دروني خود از آنها استفاده مي‏کنند - در عرف عقلايي پذيرفته شده است و در همه فرهنگها نيز اين حقيقت‏سريان دارد و مورد اتفاق همگان است .

پرسشي که در رابطه با قرآن مطرح است اين است که زبان قرآن چه زباني است . آيا زباني ويژه و اديبانه است و يا آنکه شيوه بيان مفاهيم قرآن همان شيوه عرف و عقلاي بشر است؟ زبان قرآن همان زبان عرفي محض است، يا راه سومي وجود دارد؟ و آيا زبان قرآن، زباني جامع و ترکيبي از زبان نمادين و عرفي مي‏باشد؟

اين بحث در ميان مسلمانان قرآن پژوه از آنجا نشات يافت که مفسران در ارتباط با فهم معاني پاره‏اي از آيات همچون متشابهات و حروف مقطعه و غيره مواجه با اشکال شدند .

مي‏دانيم، قرآن شامل گزاره‏هاي توصيفي از خدا، صفات و افعال او، آفرينش جهان در شش روز، آفرينش انسان در مراحل گوناگون، تکلم خدا با فرشتگان، ميثاق ذر، ابليس، هبوط انسان از بهشت، توبه، گزارش جلوه‏هاي طبيعت، پديده‏هاي آسماني و زميني، سرنوشت انسان در زمين، امتها، پيامبران و معجزاتشان، فرجام انسانها، تبيين قانونمندي و سنت مداري عالم، وصف جهان پس از مرگ، برزخ، سؤال و گواهي شهود، بهشت و نعمتها و جهنم و عذابها، شرح درخواستها، بايسته‏ها و نبايسته‏هاي خدا و انشاآت دستوري و ... است .

وقتي قرآن صفاتي چون تکلم، سمع، علم، رحمت و قدرت را به خداوند نسبت مي‏دهد - صفاتي که به نحوي در انسان نيز وجود دارد - مفهوم حقيقي اين صفات در خداوند چيست؟ آيا اين واژه‏گان افاده کننده همان معاني متعارف در انسان است؟

کاربرد تعابير به ظاهر حسي و مادي در رابطه با خدا در قرآن کريم مانند: «جاء ربک‏» (1) «ثم استوي علي العرش‏» (2) «و لکن الله رمي‏» (3) «بل يداه مبسوطتان‏» (4) و ... بسيار سؤال برانگيز است .

منازعات ظاهر گرايان و اهل تاويل، تنزيهيان و معطله و اهل تشبيه همه در راستاي حل همين مشکل بوده است .

آيا مراد آيات همان معاني روئين و ظاهري است‏يا مقصود ديگري در کار است و اين واژه‏گان صرفا پلي براي اشاره به معاني نهفته است؟

قرآن وقتي گزارش از جهان آخرت و نعمتها و لذتها، عذابها و دردها مي‏دهد، آيا منعکس کننده همان معاني است که به انس ذهني براي ما تداعي مي‏شود؟

آيا قرآن به حسب موضوعات مختلف داراي زبانهاي گوناگون است؟ يا آنکه قلمروهاي متنوع محتوايي باعث تفکيک و تمايز نبوده و يک زبان مشترک و همه فهم حاکم بر تمام حوزه‏هاي معرفتي قرآن است؟

با عنايت‏به نکات پيش گفته، به نظريه‏هاي موجود در ارتباط با زبان قرآن نظري مي‏افکنيم . نگاهي به نظريه‏هاي موجود در ارتباط با زبان قرآن; زباني که پيام خدا در قالب آن ابلاغ شده است .

درباره زبان دين (5) - به مفهوم عام - و زبان قرآن به نحو خاص نظريه‏هاي گوناگوني مطرح است .

ما با عنايت‏به گستردگي بحث‏به سه نظريه که طرفداران بيشتري دارند و در خور اهميت‏اند به صورت گذرا نظر مي‏افکنيم:

1 . نظريه زبان نمادين:
از زبان نمادين در عربي به زبان «تمثيل‏» و در انگليسي به زبان «سمبوليک‏» ياد شده است . براساس اين ديدگاه بيانات موجود در کتابهاي آسماني از جمله قرآن نه به زبان عرفي و نه به طور مستقيم و صريح بلکه به زبان رمز و اشاره بيان شده است، از اينرو آنچه از ظاهر عبارات آن فهميده مي‏شود مراد نبوده بلکه اين ظاهر رمز براي حقايق است که آنها را جز به زبان غيرمستقيم و غيرصريح (نمادين) نمي‏توان بيان کرد و نمادها هماره به معاني وراي خود راهنمايي مي‏کنند .

مطابق اين نظريه دلالتهاي ظاهري آيات الهي مقصود نيست . اين ديدگاه در شکل باطني گري و گاه در قالب رويکردهاي کلامي جديد براي تحليل زبان وحي، خود را نشان داده است .

در نقد و بررسي اين نظريه مي‏توان گفت: آنچه مسلم است رمزي قلمداد کردن مجموعه قرآن و تمامي آيات اعم از آيات محکم و متشابه ادعايي گزاف بيش نيست که نمي‏توان براي آن پشتوانه‏اي نظري پيدا کرد; اما از سوي ديگر چنان هم نيست که هيچ گونه بيان نمادين در قرآن وارد نشده باشد، بلکه علاوه بر حروف مقطعه، برخي از آيات قرآن به حقايقي فراتر از مفهوم لغوي و عرفي اشاره دارند و نمي‏توان ظاهر آنها را اخذ کرد . نوع اين بيانات به نحو استعاري و کنايي وارد شده است، به همين جهت مي‏بينيم علامه شهيد مرتضي مطهري رحمه الله به تبعيت از استاد گرانقدرش صاحب تفسير الميزان شخصيتهاي داستان آفرينش حضرت آدم عليه السلام را عيني و واقعي مي‏دانند ولي رخدادهاي آن را - که قرآن به آن پرداخته است - نمادين مي‏شمارند . (6)

مطلبي که نبايد مورد غفلت قرار گيرد اين است که نمي‏توان بي‏دليل قائل به نمادين بودن آيه‏اي شد و هر بياني را رمز و نمادي براي معنا و حقيقتي دانست; بلکه بايد بين آنها تناسب وجود داشته باشد .

2 . نظريه زبان عرفي:
براساس اين نظريه، زبان قرآن همان زبان تفاهم و تخاطب و عرف عقلاست که با نگاهي به فلسفه نزول قرآن و نيز تدبري در آيات آن، مي‏توان اين مطلب را فهميد .

صاحبان اين نظريه چنين استدلال کرده‏اند که: لطف خداوند و حکمت و رحمت او باعث‏شده است که او کتابهاي آسماني را براي هدايت انسانها و اتمام حجت‏بر آنان فرو فرستد . فلسفه نزول قرآن، اکمال عقل و تحقق اهداف آفرينش در نيل انسان به سعادت و قرب ربوبي است; از اينرو اقتضاي طبيعي تحقق آن اهداف اين است که زبان وحي همان زبان محاوره و تفاهم عرفي باشد تا مردم بتوانند اهداف و مقاصد آن را درک و عمل نمايند . در غير اين صورت، هدف نزول آن تحقق نخواهد يافت . اصرار قرآن براي ايجاد انگيزه در مخاطبان جهت‏برقراري ارتباط مستقيم با آن و درک معناي آن، خود بهترين شاهد بر اين مدعا است . در اين رابطه مي‏توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1 . قرآن درباره رسولان الهي مي‏گويد همه فرستادگان خدا به زبان قوم و امت‏خويش مبعوث شده‏اند . «و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه‏» (7) ; «هيچ پيامبري را جز با زبان قوم خودش نفرستاديم .»

از اين آيه و نظاير آن استفاده مي‏شود که زبان مفاهمه پيامبران چيزي جدا و ناشناخته براي مردم و مخاطبانشان نبوده است .

2 . قرآن خود را کتابي معرفي مي‏کند که به زبان مردم و براي فهم ايشان است . «هذا بيان للناس و هدي و موعظة للمتقين‏» (8) ; «اين [کتاب] بياني بران مردم و هدايت و موعظه‏اي براي پرهيزکاران است .»

«هذا بلاغ للناس و لينذروا به‏» (9) ; «اين (قرآن) پيام [و ابلاغي] براي مردم است تا همه به وسيله آن انذار شوند .»

3 . قرآن مردم را به تدبر در آياتش دعوت مي‏کند . «کتاب انزلناه اليک مبارک ليدبروا آياته و ليتذکر اولوا الالباب‏» (10) ; «اين کتابي است پر برکت که بر تو نازل کرده‏ايم تا در آيات آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند .»

«و لقد يسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر» (11) ; «ما قرآن را براي تذکر آسان ساختيم; آيا کسي هست که متذکر شود؟!»

طبيعي است که اگر تدبر و ژرف انديشي در متن قرآن نتيجه‏اي براي هدايت انسانها نداشته باشد، دستور دادن به آن از سوي خداي حکيم لغو و بيهوده خواهد بود .

4 . قرآن کريم تحدي کرده و به هماوردجويي از مخالفان مي‏پردازد . آياتي که مکرر از مخالفان و معارضان قرآن طلب مي‏کند اگر براستي در خدايي بودن قرآن ترديد دارند، مانند آن را بسازند و به خدا نسبت دهند، نشان روشني از اين واقعيت دارد که زبان قرآن قابل فهم و همان زبان عرفي است; در غير اين صورت، تحدي نامفهوم و بي‏اعتبار خواهد بود .

پس نتيجه مي‏گيريم:

1 . قرآن کلام وحي و گزاره‏هاي آن معنادار است و براساس همان معناداري است که شريعت و هدايت و کمال آفريني براي انسان شکل مي‏گيرد .

2 . زبان قرآن قابل شناسايي است و تصوير روشني از نامه هدايت‏خدا به انسان قابل ترسيم است; به گونه‏اي که قابل فهم مخاطبان آن مي‏باشد .

3 . زبان قرآن همان زبان تفاهم و تخاطب عرف عقلاست و خداوند براي ابلاغ پيام خود زبان ديگري ابداع نفرموده است و به همان شيوه عقلايي عمل نموده است .

3 . نظريه زبان جامع:
براساس اين انديشه، براي قرآن نمي‏توان زبان خاصي قائل شد; بلکه متناسب با مضامين و سنخ گزاره‏ها و نيز اهدافي که صاحب وحي از نزول آيات قصد کرده است، همچنين برابر با جهان بيني حاکم بر قرآن، هويت و ساختار زبان آن شکل گرفته است . بر اين اساس سبک بيان و ساختمان معنايي مفاهيم و مطالب قرآني به صورت آميزه‏اي از شيوه‏هاي گوناگون و ترکيبي از زبانهاي مختلف و متعدد مي‏باشد .

برخي از متفکران معاصر نيز جامع بودن زبان قرآن و به عبارت ديگر نظريه ترکيبي بودن زبان قرآن را تقويت نموده‏اند . آنان در اين رابطه گفته‏اند: نظريه‏اي که زبان دين را مختلط از شيوه‏هاي گوناگون مي‏داند نظريه‏اي قوي است; (12) يعني اگر زبان دين را به طور مطلق عرفي بدانيم، که هيچ جنبه نمادين در آن نيست‏يا بر عکس، اگر بگويم کليه مفاهيم ديني نمادين‏اند و هيچ مفهومي حقيقي يا عرفي نداريم، هيچکدام از اين دو نظر صحيح نيست; بلکه بايد نوعي تفصيل قائل شد .

به نظر مي‏رسد نظريه زبان جامع، جامع‏ترين نظريه باشد و خود تقرير ديگري است از نظريه عرفي زبان قرآن با قيد همان ويژگيهاي خاص .

پي‏نوشت:

1) فجر/22 .

2) يونس/3 .

3) انفال/17 .

4) مائده/64 .

5. Religious Language

6) علل گرايش به ماديگري، ص 132; الميزان، ج‏8، ص‏27 و ج‏1، ص‏9 و ج‏3، ص‏78 .

7) ابراهيم/4 .

8) آل عمران/138 .

9) ابراهيم/52 .

10) ص/29 .

11) قمر/17 .

12) استاد محمدتقي مصباح، مجله معرفت، ش‏19، ص‏16 .
 

 
نویسنده: علي رضايي بيرجندي
مترجم :
منبع : مجله مبلغان شماره 48 – آذر و دي 82
تاریخ : آذر و دي 82
مطالب مرتبط
 
 A.A.A/ پيامبر، قرآن و ادبيات جاهلي: نگاهي تاريخي به بسترها و چالش‌هاي تبليغ قرآن در جامعه عرب قبل از اسلام
 A.A.A/ مديريت جذب و ارتباطات پيامبر اعظم (ص) با نگاه به آموزه هاي قرآن
 A.A.A/ نگاهي گذرا به تفاوت سيره نبوى در قرآن‏ و کتب سيره
 A.A.B/ بررسي كشف المطالب منسوب به اعتماد السلطنه و ديگر ابزارهاي بازيابي اطلاعات در يك نسخه قرآن متعلق به سال 1313 هجري قمري
 A.A.B/ ديدگاه مفسران در حقيقي يا تخيلي بودن داستان هاي قرآن كريم
 
نظرات
 
نام : شهر :
   
 
 
کلیه حقوق این وب سایت متعلق به شرکت فرا ارتباط می باشد