مقاله ها
نویسنده : سعید پرهیزگار
بازدید : 1310

 هر یک از شهرها و سکونتگاههای قدیمی گنجینه فرهنگی با ارزشی به شمار می آیند که نمایانگر روند تاریخ حیات اجتماعی جاری در آن است و هر یک از عناصر و فضاهای آن گویای بخشی از ویژگی های اجتماعی – فرهنگی جامعه است که با بررسی و شناخت آن می توان به زوایا و ابعاد غیرمدون و ناشناخته ای از تاریخ اجتماعی سرزمینها پی برد.

شهر بعنوان سکونتگاهی که ساکنان آن تنها به کشاورزی اشتغال نمی ورزیدند بلکه گروهی در زمینه های گوناگون خدماتی و صنعتی کار می کردند نمی توانست در حوزه هایی که امکان پدیدآمدن(مازاد تولید)وجود نداشت پا به عرصه وجود گذارد.

زیرا آذوقه کلیه کسانی که در اموری غیر از کشاورزی فعالیت می کردند توسط کشاورزان باید تامین می گردید و این موضوع هنگامی میسر می شد که علاوه بر مساعد بودن ویژگیهای جغرافیایی فن کشاورزی و آبیاری پیشرفت ابزارهای تولید و دانش و تجربیات کسب شده در حدی می بود که عده ای بتوانند بیش از نیاز خود تولید کنند.

به همین جهت است که شهر نشینی را پدیده ای معلول و ناشی از انقلاب کشاورزی دانسته اند.همزمان با تکوین و گسترش شهر نشینی و رواج دادوستد و مبادلات اقتصادی و لزوم ثبت کالاها دستمزدها و ارائه خدمات نوعی خط شکل گرفت.

اختراع خط و کاربرد آن در جوامع شهری از چنان اهمیت و ضرورتی برخوردار بود که برخی از محققان آن را دومین شرط ضروری شکل گیری شهر در تاریخ دانسته اند.

یکی از مهمترین نهادهایی که در کنار و همراه دستگاه حکومتی یا به تنهایی در شهرها به شکل سازمانی مقتدر و تشکیلاتی منظم شکل گرفت دستگاه سازمان یافته معابد و پرستشگاهها بود.

آموزشگاهها و مراکز تعلیم و تربیت که در آغاز مهمترین کارکرد آنها تربیت دبیران و حسابگرانی که عهده دار کلیه امور دیوانی و حسابهای مربوط به معابد بودند در کنار معابد و کاخها احداث شدند.اقتدار و دامنه نفوذ سران و گردانندگان معابد گاه در برخی از دوره ها و نقاط چنان بود که اداره جامعه و تعیین سیاستهای داخلی و خارجی حوزه زیر نفوذ خود را برای مدتی به دست می گرفتند.

پس از سپری شدن دوره آغاز انقلاب کشاورزی و پیدایش شهر و شهرنشینی عوامل متعدد دیگری وجود داشته که منجر به تکوین و شکل گیری شهرها شده اند.یکی از مهمترین عوامل پیدایش شهرها در ایران عامل اداری – سیاسی(شهرهای شاهی)بوده است. سپس عوامل دیگری مانند عوامل نظامی تجاری مذهبی و غیره در روند مزبور نقش داشته اند.

مقوله دولت و پیدایش آن در ایران تنها یک مقوله طبقاتی نیست به این معنی که تنها عامل مهم پیدایش دولت در ایران تکوین طبقات اجتماعی حفاظت از منافع توانگران نبوده است. بلکه یکی از علتهای اساسی پیدایش و کارکرد مهم آن رسیدگی به بخشی از کارهای عام المنفعه و عمومی بوده است که تنها از عهده افراد و گروههای کوچک بر نمی آمده است.

یکی از مهمترین امور مذکور مسئله ایجاد و نگهداری شبکه های آبیاری بوده که این نقش دولت تا عصر حاضر نیز تداوم یافته است.همچنین جلوگیری از تهاجمات اقوام و گروههای مهاجم بویژه چادرنشینان که حضور و تداوم آنها و تضادشان با جامعه شهری و روستائی یکی از موضوعات و خصوصیتهای تاریخ ایران است از عهده قدرتهای محلی و پراکنده بر نمی آمده است.

احداث عموم شهرها یعنی محل استقرار ارکان دولتی و نهادهای اداری-سیاسی توسط پادشاهان و برخی از امرا و حکام محلی صورت می پذیرفته است و مهمترین نقش و کارکرد این گونه شهرها همین جنبه اداری – سیاسی آنها بوده است. به همین دلیل احداث شهر موضوعی سیاسی تلقی می شد و هر حاکمی اجازه این اقدام را نداشت و اگر یک حاکم محلی بدون کسب اجازه چنین کاری انجام می داد یعنی شهری و حتی کاخ بزرگی می ساخت مورد پرسش قرار می گرفت چنان که در هنگامی که اردشیر اول منصب حکومت و امارت منطقه ای را در زمان اشکانیان داشت شهر فیروز آباد را بنا کرد پادشاه اشکانی(اردوان)وی را در طی نامه ای مورد خطاب قرار داد و پیغام فرستاد که چگونه جرات کردی برای خود چنین شهر و کاخی بنا نمایی.

روایات موجود در باب علت پیدایش نخستین شهر مادی(یعنی هگمتانه)حاکی از آن است که این شهر در پی تشکیل اولین نهادهای اداری – سیاسی در کشور و به سبب ضرورت وجود سکونتگاهی جهت استقرار نهادهای مذکور و کارگزاران آن توسط (دیااکو)بنیانگذار شاهنشاهی ماد ساخته شد.همچنین شهرهایی مانند: پاسارگاد و پارسه(تخت جمشید)توسط شاهان هخامنشی و شهرهایی مانند:هتره تیسفون و دارابگرد توسط شاهان پارتی احداث شدند.

در مورد شهرهای ساسانی اطلاعات بیشتری موجود است.کتاب کوچکی موسوم به شهرستانهای ایران که گویا اصل آن متعلق به قرن ششم میلادی است و در اواخر قرن هشتم میلادی هم در آن اضافاتی بعمل آمده موجود است.این رساله پهلوی به فارسی ترجمه شده است. در رساله مزبور نام تعدادی از شهرهای ایران پیش از اسلام و بنیانگذاران آنها آمده است.

در منابع اوائل دوره اسلامی هم به تعدادی از شهرها و بانیان آنها اشاره شده است.از جمله بنای ده شهر به نامهای:به اردشیر بهمن اردشیر اشااردشیر رام اردشیر رام هرمزاردشیر هرمزاردشیر بوراردشیر هشت اردشیر که به اردشیر اول نسبت داده شده است.بنای تعدادی شهر نیز به شاپور نسبت داده شده است که عبارت از:بداناندیوشاپور شاپورخواست بلاش شاپور و پوشنگ هستند. احداث شهرهایی مانند:برقباد ماهات و شهر قبادش را به قباد نسبت داده اند.

روند احداث شهر توسط پادشاهان ساسانی همواره از آهنگ ثابت و یکنواختی پیروی نمی کرده و فرازونشیبهای بسیار داشته است. در دوره هایی که پادشاهان قدرتمند بر کشور حاکم می شدند تعداد زیادی شهر احداث می شد اما در اوقاتی که پادشاهان ضعیف بر تخت سلطنت جلوس می کردند و روسای خانهای بزرگ و زمینداران از اقتدار و نفوذ کافی برای رهبری و هدایت امور کشور در جهت منافع خود برخوردار می شدند .

جریان احداث شهر که بیشتر پایگاه اجتماعی و طبقاتی پادشاهان به شمار می رفت آهسته می شد برای مثال پس ازشاپور دوم(متوفی379 )که تعدادی از پادشاهان ضعیف به سلطنت رسیدند تا زمان قباد (متوفی531 )روند مزبور قوس نزولی پیموده سپس در دوره قباد و انوشیروان قدرت اشراف و زمینداران بزرگ دوباره کاهش یافت.

 

منابع:

1. تاریخ شهر و شهر نشینی در ایران-سلطان زاده-نشر آبی-1365

2. جغرافیای تاریخی شهرها-عبدالحسین نهچیری-وزارت آموزش و پرورش-1370

3. جغرافیای تاریخی ایران-سردادور-تهران توس-1358


طراحی وب سایتفروشگاه اینترنتیطراحی فروشگاه اینترنتیسیستم مدیریت تعمیر و نگهداریسامانه تعمیر و نگهداری PM سامانه جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم جمع آوری شناسنامه کامپیوتر سیستم مدیریت کلان IT طراحی وب سایت آزانس املاک وب سایت مشاورین املاک طراحی پورتال سازمانی سامانه تجمیع پاساژ آنلاین پاساژ مجازی

نام : *

پیغام : *

 
طراحی پرتال سازمانی - بهبود پورتال